शब्दबाट फैसला खोज्‍नुहोस्

निर्णय नं. ४११८ - उत्प्रेषण

भाग: ३२ साल: २०४७ महिना: श्रावण अंक:

निर्णय नं. ४११८     ने.का.प. २०४७          अङ्क ४

 

पूर्ण इजलास

सम्माननीय प्रधान न्यायाधीश श्री धनेन्द्रबहादुर सिंह

माननीय न्यायाधीश श्री सुरेन्द्रप्रसाद सिंह

माननीय न्यायाधीश श्री महेशरामभक्त माथेमा

सम्वत् २०४५ सालको रि.पु.नं. ५६

आदेश भएको मिति : २०४७।२।१।३ मा

रिट निवेदक : ल.पु.न.पं. वा.नं. २० बस्ने मिना कार्की

विरुद्ध

विपक्षी : भू.सुधार.अधिकारी, भू.सु.का., झापासमेत

विषय : उत्प्रेषण

(१)    निवेदिकाको वास्तविक ठेगानामा म्याद तामेल नगरी अन्यत्र तामेल गरेको म्यादबाट प्रतिवादको मौका प्रदान गरेको भन्न र विलम्ब गरी रिटनिवेदन दिएको भनी दोष लगाउन नमिल्ने ।

(प्रकरण नं. ११)

निवेदिका तर्फबाट : विद्वान अधिवक्ता श्री हरिशंकर निरौला

प्रत्यर्थी तर्फबाट : विद्वान अधिवक्ता श्री हरिहर दहाल र विद्वान अतिरिक्त न्यायाधिवक्ता श्री      प्रेमबहादुर विष्ट

आदेश

प्र.न्या.धनेन्द्रबहादुर सिंह

१.     सर्वोच्च अदालत संयुक्त इजलासको मिति २०४४।५।३१ गतेको निर्णय दोहोर्‍याई पाउँ भनी निवेदिकाले न्यायिक समिति मार्फत चढाई पठाएको निवेदन सहितको व्यहोरा श्री ५ महाराजाधिराज सरकारका हजूरमा जाहेर हुँदा मौसूफ सरकारबाट नेपालको संविधानको धारा ७२(ख) बमोजिम उक्त निर्णय दोहोर्‍याई हेरी कानुन बमोजिम गर्न हु.प्र. बक्सेको छ भनी मौसूफ सरकारको प्रमुख सचिवालयबाट लेखी आए अनुसार पेश हुन आएको प्रस्तुत रिटनिवेदनको संक्षिप्त व्यहोरा यस प्रकार रहेछ ।

२.    साविक सूर्यबहादुर खड्काको नाममा दर्ता भई २०३३ साल देखि मीना कार्कीले रजिष्ट्रेशन पास गराई लिएका शान्तिनगर गा.पं. वडा नं. ५ को कि.नं. २४ को जग्गाको दर्तावाला मोही डिल्लीराम भट्टराई भएको र २०२६ सालदेखि मैले जोती भोगी आएको र हालको ज.ध. लाई २०३३ साल देखि कूत समेत बुझाई आएको थिएँ यसै बीच स्थानीय शान्तिनगर गा.पं. ले पनि मोही हो भनी सिफारिश गरी दिएकोले उक्त सिफारिशपत्र समेतको आधारमा मोही कायम गरी पाउँ भन्ने विपक्षी हरिप्रसाद गडतौलाको भू.सु.का. मा निवेदन परेको रहेछ । मेरो ठेगानामा म्याद तामेल नभई झापा बाहुनडागी गा.पं. वडा नं. २ मा भएकोमा म्यादमा उपस्थित भई प्रतिवाद नगरी म्यादै गुजारी बसेको भन्न मिति २०४२।१।२४ को भू.सु.का. झापाको निर्णयमा उल्लेख गरी विपक्षीको माग बमोजिम ज.वि. २१० को मोही भनी हक कायम हुने ठहर्‍याई २०४२।१।२४ मा भू.सु.का. झापाबाट निर्णय भएको रहेछ । सो निर्णयको मलाई मिति २०४३।३।८ मा मात्र जानकारी हुन आयो ।

३.    विपक्षीले भूमिसम्बन्धी ऐनको दफा २५(२) अन्तर्गत मोही कायम गरी पाउँ भनी उजूरी दिनु भएको छ, सो बमोजिम मोही हुन दोहरो कबूलियत हुन अनिवार्य छ । प्रस्तुत केशमा सो छैन । मेरो जग्गा दाता र गडतौला बीच कुनै कबूलियत भएको थिएन साविक मोही भागी बेपत्ता भएको खण्डमा भूमिसम्बन्धी ऐन, २०२१ को दफा २६(१) मुताविक स्वास्नी छोरा नभएमा दफा २६(१)(ग) अन्तर्गत दर्ता किताबमा सच्याई लिने काम मेरो हक अधिकारको कुरा हो दफा २५(४)(ख) अन्तर्गत दर्ता किताबको लगत सच्याउने काम भएपछि जग्गा धनी स्वयंमा नै जोत समेतको हक हुन आउने हो सो नभई जबरजस्ती मोही हुन पाउने व्यवस्था कानुनमा भएको पाइँदैन । मोही डिल्लीरामको लगत सच्याइसकेपछि मात्र अरुलाई जग्गा कमाउन दिए मोही हुन सक्ने हो । मेरो जग्गा मोहीको हैसियतले कहिले कमाउन विपक्षीलाई दिएको छैन । कानुनले तोके बमोजिमको कूत बालीको रकम पनि विपक्षीले खुलाउन सकेको पाइँदैन । मैले कूत बुझी लिएको छैन प्रतिवादको मौकाबाट बञ्चित गरी निर्णय गरिएको छ । सरजमीनलाई टेकेर गरेको सिफारिश कानुनी मान्यता पाउने होइन । अतः उत्प्रेषण लगायतको आज्ञा, आदेश पुर्जी जारी गरी प्रत्यर्थी नं. १ को निर्णय बदर गरी पाउँ भन्ने समेत रिटनिवेदन जिकिर ।

४.    विपक्षीहरुबाट लिखितजवाफ मगाउने भन्ने समेतको यस अदालत सिंगलबेञ्चको आदेश ।

५.    मिति २०४२।१।२४ गतेको निर्णयमा १६ महीनापछि बाली लगाउने याम नघाई अनुचित विलम्ब गरी रिटनिवेदन दिनु भएबाट रिटनिवेदन खारेज गरी पाउँ भन्ने समेतको हरिप्रसाद गडतौलाको लिखितजवाफ ।

६.    १५ महीनापछि रिटनिवेदन गरेकोले बीलम्बको सिद्धान्तको आधारमा खारेज गरी पाउँ । रिट निवेदिकाले आफ्नो वतन ल.पु.न.पं. भन्ने उल्लेख गर्नु भए तापनि निजले बुरुलाल धिमाल उपर २०४१ सालको कूत बाली दिलाई पाउँ भनी यस कार्यालयमा मुद्दा दायर गरी मिति २०४२।५।१९ मा फैसला हुँदासम्म निजको वतन झापा बाहुनडागी भन्ने उल्लेख भएको श्रेस्ताबाट देखिन्छ । यसरी निजले नै आफ्नो ठेगाना देखाएको अवस्थामा अहिले त्यो ठेगाना होइन भन्न मिल्ने होइन । यी रिट निवेदिकाको जग्गा जोत भोग गरी कूत बुझाई भर्पाई लिने दिने गरेकोमा कुनै विवाद देखिँदैन यस्तो अवस्थामा हरिप्रसाद गडतौलालाई मोही कायम गर्ने गरेको यस कार्यालयको निर्णयमा कुनै त्रुटि नहुँदा प्रस्तुत रिटनिवेदन खारेज गरी पाउँ भन्ने समेतको भू.सु.का., झापाको लिखितजवाफ ।

७.    यसमा मिति २०४२।१।२४ गतेको भू.सु.का. झापाको निर्णय बदर गराई पाउँ भनी यी रिट निवेदिकाले मिति २०४३।४।१३ मा मात्र रिटनिवेदन दिन आएको देखिन्छ । यसरी विलम्ब गरी रिटनिवेदन दिनु परेको तथ्ययुक्त एवं भरपर्दो कारण रिटनिवेदनमा उल्लेख गर्न सकेको पाइन्न । तसर्थ विलम्बको आधारमा प्रस्तुत रिटनिवेदन खारेज हुने ठहर्छ भन्ने समेत सर्वोच्च अदालत संयुक्त इजलासको मिति २०४४।५।२१ गतेको निर्णय रहेछ ।

८.    श्री ५ महाराजाधिराज सरकारका जुनाफमा सर्वोच्च अदालत संयुक्त इजलासबाट भएको मिति २०४४।५।३१ गतेको निर्णय दोहोर्‍याई पाउँ भनी निवेदिकाले न्यायिक समिति मार्फत निवेदन दिएकोमा यी रिट निवेदिकाले मिति २०३४।१०।२८ मा रजिष्ट्रेशन पारीत गरी लिएको लिखतमा निवेदिकाको ठेगाना ल.पु.जि.ल.पु.न.पं. वडा नं. २० भन्ने उल्लेख भएकोमा उक्त ठेगानामा म्याद तामेल नभई बसोवास नै नभएको ठाउँमा म्याद तामेल गरिनु प्राकृतिक न्याय सिद्धान्तको विपरीत हुनुको साथै अ.बं. ११० नं. समेत त्रुटि भएको अवस्थामा विलम्को सिद्धान्त आकृष्ट हुन नसक्ने अवस्था नै नहुँदा रिटनिवेदन खारेज गर्ने गरेको मिति २०४४।५।३१ को निर्णय त्रुटिपूर्ण देखियो भनी न्यायिक समितिबाट भएको पर्चाको व्यहोरा समेत जाहेर हुँदा मौसूफ सरकारबाट नेपालको संविधानको धारा ७२(ख) बमोजिम उक्त निर्णय दोहोर्‍याई हेरी कानुन बमोजिम निर्णय गर्नु भन्ने हुकुम बक्सेको छ भन्ने मौसूफ सरकारको प्रमुख सचिवालयबाट लेखी आएको रहेछ ।

९.    रिट निवेदिकाको तर्फबाट उपस्थित विद्वान अधिवक्ता श्री हरिशंकर निरौलाले रिट निवेदिकाको वास्तविक ठेगानामा म्याद तामेल नभई अन्यत्र तामेल भएकोबाट प्रतिवादको मौका दिएको भन्न मिल्दैन । तसर्थ प्रतिवादको मौकाबाट बञ्चित हुने गरी प्राकृतिक न्याय सिद्धान्त विपरीत भएको भू.सु.का. झापाको निर्णय बदर हुनु पर्ने भन्ने र प्रत्यर्थी हरिप्रसाद गडतौलाको तर्फबाट उपस्थित विद्वान अधिवक्ता श्री हरिहर दहाल तथा भू.सु.का. झापाको तर्फबाट उपस्थित विद्वान अतिरिक्त न्यायाधिवक्ता श्री प्रेमबहादुर विष्टले यी रिट निवेदिकाको तत्कालीन रुपमा बसोवास भएको ठेगानामा म्याद तामेल भएकोमा प्रतिवाद नगरी चित्त बुझाई बसेको र स्थानीय गा.पं. को सिफारिश समेतका आधारमा मोही कायम गरी भू.सु.का. झापाबाट भएको निर्णयमा कुनै त्रुटि नहुँदा रिटनिवेदन खारेज हुने ठहर्‍याएको संयुक्त इजलासकै इन्साफ सदर हुनुपर्ने भनी बहस गर्नु भयो ।

१०.    यसमा निर्णयतर्फ हेर्दा विवादित जग्गा मिति २०३४।१०।२८ गतेका दिन राजीनामा गरी लिंदा ल.पु.जि. ल.पु.न.पं. वडा नं. २० को ठेगाना उल्लेख भएको छ । सो जग्गा मैले राजीनामा पारित गरी लिंदाको अवस्थामा सो जग्गामा मोही थिएन, दाता सूर्यबहादुर र हरिप्रसाद गडतौला बीच त्यस्तो कुनै कबूलियत भएको थिएन, यसै बीच २०२६ सालदेखि नै मोहीको हैसियतले जोती भोगी आएकोले मोही कायम गरी पाउँ भनी विपक्षीले भू.सु.का., झापामा निवेदन दिए अनुसार मोही कायम हुने ठहर्‍याई भू.सु.का. झापाबाट मिति २०४२।१।२४ मा निर्णय भएको रहेछ । मेरो ठेगानामा म्याद तामेल नै नगरी मैले प्रतिवाद गर्न पाउने अधिकारबाट वञ्चित गरी गरेको भू.सु.का., झापाको निर्णय प्राकृतिक न्याय सिद्धान्त विपरीत हुँदा उत्प्रेषणको आदेशद्वारा बदर गरी पाउँ भन्ने रिटनिवेदन जिकिर रहेछ ।

११.    प्रत्यर्थी हरिप्रसाद गडतौलाले मोही हक कायम गरी पाउँ भनी भू.सु.का. झापामा दिएको निवेदनमा यी रिट निवेदक मीना कार्कीलाई विपक्षी बनाएको देखिन्छ । तर निजको ठेगानामा झापा बाहुनडाँगी गा.पं. वडा नं. २ भन्ने उल्लेख भएको र सोही ठेगानामा म्याद तामेल भएको पाइन्छ । भू.सु.का., झापाको मिति २०४२।१।२४ गतेको निर्णयमा प्रतिवादी म्यादमा हाजिर नभई म्याद नै गुजारी बसेको भन्ने समेत आधारमा विपक्षी हरिप्रसाद गडतौलालाई मोही कायम हुने ठहर्‍याई निर्णय गरेको पाइन्छ । यी रिट निवेदिकाले राजीनामा गरी लिएको लिखतमा निवेदकको ठेगाना ल.पु.जि. ल.पु.न.पं. वडा नं. २० भन्ने उल्लेख भएको छ । तर सो ठेगानामा म्याद जारी गरेको भन्ने देखिँदैन । यसरी निवेदिकाको वास्तविक ठेगानामा म्याद तामेल नगरी अन्यत्र तामेल गरेको म्यादबाट रिट निवेदिकालाई प्रतिवादको मौका प्रदान गरेको भन्न र विलम्ब गरी रिटनिवेदन दिएको भनी दोष लगाउन मिल्ने हुँदैन । यस स्थितिमा रिट निवेदिकालाई प्रतिवादको मौका नै नदिई प्रत्यर्थी भू.सु.का. झापाले प्राकृतिक न्याय सिद्धान्त विपरित त्रुटिपूर्ण निर्णय गरेको भन्नु पर्ने हुन आयो । तसर्थ प्रत्यर्थी भू.सु.का., झापाको मिति २०४२।१।२४ गतेको त्रुटिपूर्ण निर्णय उत्प्रेषणको आदेशद्वारा बदर गरी दिएको छ । अब पुनः कानुन बमोजिम निर्णय गर्नु भनी प्रत्यर्थी भू.सु.का., झापाका नाममा परमादेशको आदेश समेत जारी हुने ठहर्छ । रिटनिवेदन खारेज गरेको सर्वोच्च अदालत संयुक्त इजलासको निर्णय मिलेको देखिएन । प्रत्यर्थी कार्यालयको जानकारीको लागि निर्णयको प्रतिलिपि महान्यायाधिवक्ताको कार्यालय मार्फत पठाई मिसिल नियम बमोजिम गरी बुझाई दिनु ।

 

उक्त रायमा हामी सहमत छौं ।

 

न्या.सुरेन्द्रप्रसाद सिंह,

न्या.महेशरामभक्त माथेमा

 

इति सम्वत् २०४७ साल ज्येष्ठ १ गते रोज ३ शुभम् ।

 

 

भर्खरै प्रकाशित नजिरहरू

धेरै हेरिएका नजिरहरु